Een groep zonder zondebok, kan dat?

Van een lerares in het onderwijs kregen we de vraag: kunnen groepen en teams zonder zondebokmechanisme echt bestaan? Hebben ze bestaansrecht in onze huidige samenleving, in de Westerse samenleving tout court?

Haar vraag deed me herinneren aan het feit dat ik tijdens het secundair onderwijs zondebok ben geweest. Luk had het nog erger te verduren. Hij verdedigde zich ook nooit en ik heb hem vaak beschermd. Hij werd regelrecht gepest, geduwd, geslagen, uitgestoten. Mij beschimpten ze slechts omdat ik graag studeerde. Graag studeren is een gedrag waar je in vele klassen niet mee scoort. Om ‘erbij te horen’ diende je in onze klas stoer te doen, sigaretten te roken, uit te gaan en alcohol te drinken. Alles wat tegen de school indruist dus.

Ik kan me perfect voorstellen dat je als leraar er moedeloos bij wordt. Erbij horen en uitsluiting zijn groepsdynamische wetmatigheden in zowat alle groepen en culturen. Het is zo wijd verbreid en zo hardnekkig, dat zodra je je rug draait, het terug de kop op steekt. Sensibiliseringscampagnes lijken ook weinig effect te hebben.

Het boek ‘De supersamenwerker’ biedt een mooi kader om dit fenomeen te begrijpen. Het is een vlot geschreven boek dat alle onderzoeken en perspectieven verzamelt rond het samenwerkingsgedrag van mensen. Relevant voor de bovenstaande vraag is de vaststelling dat binnen een groep er evolutionair gezien eerder samenwerking dan competitie aanwezig is. Ik vat het belangrijkste inzicht van dit boek als volgt samen: groepsdynamica komt te voorschijn bij de primaten. Bij de apen en vele diersoorten kennen we de dominantie van alfa mannetjes. Echter bij de mens ontstaat een nieuw patroon: de groepsdynamica wordt gereguleerd via morele sancties. Als bijvoorbeeld iemand afwijkend egoïstisch gedrag stelt of teveel macht ontwikkelt, zal die door de groepsleden worden aangepakt. Vermits ‘erbij horen’ van levensbelang was, werden primitievere neigingen op die manier de kop ingedrukt. Dat de mens dus samenwerkend ingesteld is, is een inzicht uit de paleoantropologie die de eerste landbouwsamenlevingen heeft bestudeerd tussen 12000 en 5000 B.C. Het is een patroon dat nu nog te vinden is bij de dertigtal nog operationele jacht en pluk gemeenschappen: het geheel van de gemeenschap kan het zich niet permitteren om onderling te concurreren.

Dat deze morele correctie niet meer gebeurt in vele groepen en samenlevingen, is te wijten aan het groter plaatje, niet aan de groep zelf. Bij landbouwgemeenschappen, zo’n 7000 jaar geleden, is dat ontstaan door het economische gegeven dat sommige mensen macht hadden over voorraden. De prille economische structuur van de gemeenschap trekt de samenwerking scheef.

Als je klasgroepen in een school bekijkt, dan mag je dat dus niet geïsoleerd bekijken. Pestgedrag binnen een groep is dus kenmerkend voor een groter geheel. De school is geen morele gemeenschap zoals de samenlevingen van vroeger dat waren. De school is een structuur en omdat dit botst met het leven van jongeren, is het logisch dat er veel systeemenergie moet geventileerd worden.

Moraal van het verhaal: groepsdynamica is eigen aan primaten waar wij ook toe behoren. Maar de mens heeft corrigerende mechanismen die ingebed zijn in het gemeenschapsleven zelf. Vermits we in een complexe samenleving leven, werkt dat regulerend principe niet meer. Het moet dus van elders komen, zoals van een leraar of lerares die zijn of haar klas tot een stukje samenleving maakt. Ik zie daarvan al veel voorbeelden in de leefscholen en in vele basisscholen. In het secundair onderwijs leven we op dat vlak nog in de Middeleeuwen. Het vraagt een fundamentele herziening van de structuur van het onderwijs, de klasindeling, de vakopdeling, de klassikale hiërarchische opstelling en de focus op cognitie en leren. In plaats van een sensibiliseringscampagne tegen pestgedrag, is het beter om fundamenteler te investeren in gemeenschapsvorming.

Het antwoord op de vraag is dus: groepen kunnen zondebokvrij bestaan als de morele gemeenschap regulerend werkt. Hoe activeren we een gemeenschap om verantwoordelijkheid op te nemen naar het geheel toe van die gemeenschap?

Interessant? Deel deze pagina!

2 gedachten over “Een groep zonder zondebok, kan dat?”

Laat een reactie achter op Lieve Vander Linden Reactie annuleren